Παναγία η Αγιογαλούσαινα  

και το παρεκκλήσι της Αγίας Άννας, Χίος

   Βρίσκεται στην είσοδο σπηλαίου στο μικρό κι απομακρυσμένο χωριό της Βόρειας Χίου Άγιο Γάλα που παλαιότερα ονομαζόταν Άγιος Θαλελαίος. Το χωριό Άγιο Γάλα είναι πολύ γνωστό για τα σπήλαια που υπάρχουν σε αυτό, που εκτείνονται σε τρία διαφορετικά επίπεδα. Προκαλούν βαθιά εντύπωση στον επισκέπτη ο αναλογικά μεγάλος αριθμός των παλαιών ναών, των ξυλόγλυπτων τέμπλων αλλά και των τοιχογραφιών.

   Σημαίνουσα θέση στο σημαντικό μνημειακό αυτό πλούτο του φτωχικού, αλλά με εξαιρετικά πλούσιο βυζαντινό καθώς και μεταβυζαντινό παρελθόν, χωριού έχουν οι ναοί της Παναγίας Αγιογαλούσαινας αλλά και της Αγίας Άννας, που βρίσκονται στην είσοδο και το εσωτερικό του μεσαίου σπηλαίου αντίστοιχα.

 

                                                 

                                                     

Ο ναός εξωτερικά

 

   Η πρόσβαση στο μικρό αυτό πλάτωμα, όπου βρίσκεται ο ναός της Παναγιάς πίσω απ’ τον οποίο ανοίγεται το σπήλαιο, γίνεται είτε μέσω του χωριού και του ναού του Αγίου Θαλελαίου, είτε μέσα από το μονοπάτι που διακρίνεται από τον αμαξωτό δρόμο μέσω της ρεματιάς.

   Σύμφωνα δε με την παράδοση, μία λεπρή κόρη ενός βασιλιά βρέθηκε εξόριστη από τον ίδιο το Βασιλιά πατέρα της στο χωριό Άγιος Θαλελαίος. Εκεί τη συμπάθησε και τη φρόντισε μία μαυροφορεμένη γυναίκα η οποία κάποια βραδιά είδε ένα μυστήριο όραμα το οποίο κι εκμυστηρεύτηκε αμέσως στη λεπρή πριγκίπισσα.

   Αυτή ακολούθησε τις οδηγίες που είδε στο όνειρο της η μαυροφορεμένη γυναίκα κι έτσι έφτασε στο σπήλαιο. Εκεί ήπιε από το νερό της πηγής. Θεραπευμένη από την αρρώστια της ζήτησε από τον πατέρα της να χτίσει μία εκκλησία σε αυτό το σημείο.

   Το έδαφος όμως ήταν ανώμαλο κι ενώ οι τεχνίτες άρχιζαν να χτίζουν την εκκλησία στην απέναντι πλευρά, κάθε πρωί έβρισκαν τα εργαλεία τους στην πλευρά του σπηλαίου. Τελικά η εκκλησία χτίστηκε το 13ο ή 14ο αιώνα στην είσοδο του σπηλαίου κι η περιοχή πήρε το όνομα Άγιο Γάλας λόγω του θεραπευτικού υγρού που έμοιαζε σαν γάλα.

   Ο ναός της Παναγιάς περιβάλλεται από κτίσματα που βρίσκονται σε διάφορες καταστάσεις διατήρησης, από την άριστη έως την πλήρη ερείπωση. Ο ναός ξεχωρίζει από τα γύρω κτίρια, λόγω του υψηλού τρούλου και της κόγχης του ιερού. Eξωτερικά είναι επιχρισμένος, με αποτέλεσμα να μην είναι εμφανής η τοιχοποιία του.

   Μοναδικά διακοσμητικά στοιχεία είναι τα κογχάρια στην αψίδα του ιερού, το δίλοβο άνοιγμα με τον αμφικιονίσκο του, και πέντε πινάκια επί τω πλείστον νεωτερικά. Ίσως αντικατέστησαν βυζαντινά πινάκια ή σκυφία και όχι όπως αναφέρεται σε παλαιότερα δημοσιεύματα “αραβουργήματα”, δηλαδή διακοσμητικά στοιχεία αραβικής τεχνοτροπίας που δεν υπάρχουν στα βυζαντινά μνημεία της Χίου.

 Η είσοδος του ναού 

                 

                        

 Πλινθόκτιστη θολωτή κατασκευή  

στην είσοδο της Αγίας Άννας

 

    Η είσοδος στο ναό της Παναγιάς της Αγιογαλούσαινας γίνεται μέσω μιας θύρας. Η θύρα αυτή περιβάλλεται από ένα μαρμάρινο θύρωμα που βρίσκεται στη νότια πλευρά του περιβόλου. Oδηγεί σε ένα πρόσκτισμα εμφανές νεώτερο όμως του ναού και το οποίο χρησιμεύει προφανώς ως νάρθηκας.

    Ο νεώτερος αυτός χώρος - νάρθηκας αποτελείται από δύο κυρίως τμήματα τα οποία στεγάζονται με ημικυλινδρικούς θόλους.  Στο πρώτο τμήμα ανοίγεται στη ανατολική (στενή) πλευρά ένας φεγγίτης αλλά και χαμηλά δύο κογχάρια. Eνώ στο ήμισυ της δυτικής πλευράς ανοίγεται ένα θύρωμα, χωρίς όμως εμφανή λόγω ύπαρξης και χρησιμότητας, αφού δεν οδηγεί πουθενά.

   Από τη δυτική πλευρά γίνεται η προσπέλαση στο δεύτερο χώρο του νάρθηκα. Στο χώρο αυτό ανοίγεται ένα παράθυρο στην ανατολική (στενή) πλευρά και δύο κογχάρια στη νότια ενώ στην βόρεια πλευρά, ανοίγεται επίσης ένα ευρύτατο άνοιγμα που αυτό οδηγεί στον Κυρίως Nαό.

 Η είσοδος με το μαρμάρινο θύρωμα

Η επιγραφή του θυρώματος 

Το δίλοβο παράθυρο του Ιερού εξωτερικά 

 Άποψη του νάρθηκα

 

   Ο Κυρίως Ναός ανήκει στον τύπο του συνεπτυγμένου εγγεγραμμένου σταυροειδή με τρούλο. Μπροστά από το Ιερό Βήμα, υψώνεται ξυλόγλυπτο τέμπλο,  πλούσια κοσμημένο.

   Οι επιφάνειες των τοίχων του ναού καλύπτονται από ασβεστοκονίαμα που κοσμείται με γύψινα στοιχεία (βεργιά, ροζέτες, φυτικά κοσμήματα),με μόνη γραπτή διακόσμηση μαίανδρο στη βάση του τρούλου και στο τεταρτοσφαίριο στη κόγχη του Ιερού.

   Γραπτός φυτικός διάκοσμος υπάρχει στον κοσμήτη, που περιτρέχει το ναό ενώ τα φωτιστικά ανοίγματα του ναού είναι έξι, εκ των οποίων τέσσερα στον τρούλο, ένα ορθογώνιο στη βόρεια πλευρά κι ένα δίλοβο στην αψίδα του Ιερού.

    Ελάχιστα τοιχογραφικά στοιχεία είναι ορατά. Κάποια σπαράγματα σε δύο στρώματα διακρίνονται στο μέτωπο της βορειοανατολικής παραστάδας κι ένα κόσμημα στο δίλοβο παράθυρο του Ιερού. 

 Η επιγραφή των τεχνιτών στο τέμπλο

 

Τα βημόθυρα της Ωραίας Πύλης

 Αγγελική μορφή στο πλαίσιο του θυρώματος

της ωραίας Πύλης

   Στο βόρειο και νότιο τοίχο του Ιερού ανοίγονται δυο μικρές κόγχες. Το δάπεδο καλύπτεται με τετράγωνα τσιμεντένια πλακίδια με γεωμετρικά σχήματα. Όμοια πλακίδια καλύπτουν και το νάρθηκα.

   Στη δυτική πλευρά, τοξωτό άνοιγμα οδηγεί στο εσωτερικό του σπηλαίου, αποτελώντας ουσιαστικά την είσοδό του. Στο σημείο αυτό το δάπεδο καλύπτεται με κεραμικές πλάκες ενώ σε μικρή σχετικά απόσταση, στο εσωτερικό του σπηλαίου, προκαλεί έκπληξη στον επισκέπτη η ύπαρξη κι ενός δευτέρου ναού. 

    Ο δεύτερος ναός αυτός τιμάται στη μνήμη της Αγίας Άννας, μητέρας της Θεοτόκου κι αποτελεί και παρεκκλήσι του ναού της Παναγίας.  Ο ναός αυτός δεν αποτελεί όμως, όπως θα περίμενε κάποιος μία διαμόρφωση του κοιλώματος του σπηλαίου σε ναό, αλλά έναν ολόκληρο ναό κτισμένο στο εσωτερικό αυτού του σπηλαίου.

   Ανήκει κι αυτός στον ίδιο τύπο με το ναό της Παναγίας, μόνο που είναι λίγο μικρότερος και δεν έχει παράθυρα.Στεγάζεται με χαμηλό τυφλό τρούλο. Η είσοδος στο ναό γίνεται μέσω ενός ανοίγματος στο νότιο τοίχο του.

 Η αψίδα του Ιερού

Ο τυφλός τρούλος του ναού

 

 Άποψη της ανωδομής 

Τα τέσσερα φωτεινά ανοίγματα στον τρούλο

του ναού της Παναγιάς. 

    Λείψανα τοιχογραφιών εντοπίζονται σποραδικά σε διάφορα σημεία του ναού, ενώ τοιχογραφίες σε μέτρια κατάσταση διατήρησης εντοπίζονται στο δυτικό τόξο και στην κόγχη του Ιερού. Οι δυο τοιχογραφίες ανήκουν σε διαφορετικές εποχές. Στο τόξο που είναι και η παλαιότερη, εικονίζεται η Κοίμηση της Παναγίας, ενώ στην κόγχη μέσα στο ιερό, απεικονίζεται η Πλατυτέρα η οποία χρονολογείται περίπου στον 18ο αιώνα.

    Ένα ξύλινο νεωτερικό τέμπλο που λέγεται πως αντικατέστησε το παλαιότερο που δυστυχώς κάηκε, χωρίζει το Ιερό από τον Κυρίως Ναό. Στη βόρεια πλευρά ένα άνοιγμα οδηγεί στο υπόλοιπο σπήλαιο που χρησιμοποιείται σήμερα κι ως αγίασμα, όπου συλλέγεται σε δοχεία το νερό που στάζει από τους σταλακτίτες. Στο χώρο αυτό υπάρχει κι ένας αμφικτιονίσκος παραθύρου, όμοιος με εκείνον του δίλοβου παραθύρου του Ιερού της Παναγιάς.Μάλλον προέρχεται από το ορθογώνιο σήμερα βόρειο παράθυρο.

   Η Παναγία η Αγιογαλούσαινα γιορτάζει στις 15 Αυγούστου και το πανηγύρι της που γίνεται στις 23 Αυγούστου, στα εννιάμερά της, είναι το μεγαλύτερο πανηγύρι στην Χίο με χιλιάδες επισκέπτες. 

   

 Η τοιχογραφία της Κοίμησης της Θεοτόκου

στο δυτικό τύμπανο του ναού 

Η τοιχογραφία της Πλατυτέρας, στην κόγχη του ιερού

 Παναγία Αγιογαλούσαινα

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ekdoseisxrysopigi.blogspot.gr,

allaboutchios.com,

www.aplotaria.gr

ΠΗΓΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ 

panoramio, Γιάννης Καλλιάφας                                                      

www.aplotaria.gr, 

www.diakonima.gr.

Ο ναός του Αγίου Νικολάου στο Τσεπέλοβο.

Ο ναός του Αγίου Νικολάου στο Τσεπέλοβο.

Πολλοί αναρωτιούνται - και ιδιαίτερα οι επισκέπτες - γιατί σ' ένα ορεινό χωριό η κεντρική εκκλησία έχει το όνομα ενός Αγίου που θεωρείται προστάτης των ναυτικών. Η εξήγηση βέβαια είναι πολύ απλή. Οι Τσεπελοβίτες όπως και όλοι οι Ζαγορίσιοι ταξίδευαν πολύ και αποφάσισαν να δώσουν σ' αυτό το ναό που κτιζόταν το όνομα ενός Αγίου που θα τους προστάτευε κατά τη διάρκεια των ταξιδιών τους.
Πρόκειται για επιβλητικό κτίσμα μεγάλων διαστάσεων με ισόδομη τοιχοποιία που αποτελεί ένα θαυμάσιο δείγμα ηπειρώτικης εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 18ου αιώνα. Ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης βασιλικής με τρούλο. Την τυπολογία του ναού συμπληρώνουν ο μεταγενέστερος διώροφος γυναικωνίτης και η πεσοστήρικτη στοά (χαγιάτι) στην οποία υπάρχει και η θύρα εισόδου στο ναό. Πάνω ακριβώς από το γυναικωνίτη μπορεί κανείς να δει κάποιες εικόνες, μάλλον από τον κυρίως ναό «εκκλησιαστικά λάβαρα, παλιά βιβλία και μια σιδερένια κασέλα, που από πολλούς θεωρείται η «κάσα των Γιαννιωτών». Ωστόσο αυτό το μέρος του ναού που είναι επίσης αξιόλογο δεν έχει αποκατασταθεί πλήρως. Ο τύπος αυτός της μεγάλης ξυλόστεγης ή θολωτής βασιλικής με τρούλο κυριαρχεί στην Ήπειρο όπως και σε όλη τη Βόρεια Ελλάδα από το 18° ως τον 20° αιώνα. Αυτό οφείλεται στην οικονομική ευχέρεια των κατοίκων, στα υλικά που η περιοχή τα διέθετε άφθονα και τέλος σε μια εκούσια στροφή στις ρίζες του Χριστιανισμού. Οι ναοί αυτού του τύπου που τους συναντάμε σε όλους σχεδόν τους οικισμούς στο Ζαγόρι εξωτερικά είναι λιτοί και στο εσωτερικό τους συγκεντρώνουν όλο τον πλούτο και την ποικιλία.

 Την παλαιότερη αναφορά για την ύπαρξη του ναού (1708) συναντάμε στην εγχάρακτη επιγραφή της ξύλινης πόρτας που αποτελεί τη θύρα εισόδου στο γυναικωνίτη. Η εντοίχια πλάκα του νότιου τοίχου μας πληροφορεί ότι το 1753 έγιναν εκτεταμένες ανακαινίσεις στο ναό. Δίπλα της βρίσκεται η υπέρθυρη εικόνα του Αγίου Νικολάου.
Το 1760 οι άρχοντες του Τσεπελόβου αναλαμβάνουν τη δαπάνη κατασκευής του ξυλόγλυπτου επιχρυσωμένου τέμπλου και των εικόνων του ναού. Την εργασία αυτή αναθέτουν στην πιο γνωστή ομάδα ζωγράφων της εποχής, τον Αναστάσιο και τους γιους του Ιωάννη και Γεώργιο από το Καπέσοβο. Το 1764 ολοκληρώνεται το έργο τους, όπως μας πληροφορεί η επιγραφή που σώζεται στο δεξιό τμήμα του τέμπλου. Από τις αρχικές εικόνες του τέμπλου σήμερα διασώζονται οι εικόνες του δωδεκάορτου και η εικόνα της Ένθρονης Θεοτόκου Βρεφοκρατούσας, που βρίσκεται σήμερα στο δεξιό τμήμα του τέμπλου και φέρει την υπογραφή του Ιωάννη, γιου του Αναστασίου και χρονολογία 1760.
Δεκαεννιά χρόνια μετά την κατασκευή του τέμπλου, ο άρχοντας του Τσεπελόβου Βασίλειος Ράδος, ο οποίος συγκαταλέγεται και στους χορηγούς κατασκευής του, παίρνει την πρωτοβουλία κι έχοντας και την οικονομική συμπαράσταση των Τσεπελοβιτών ξεκινά η τοιχογράφηση του ναού, η οποία ολοκληρώνεται το 1786. Το έργο ανατίθεται σε μια άλλη γνωστή ομάδα ζωγράφων από το Καπέσοβο, που την αποτελούν ο μοναχός Αθανάσιος, οι γιοι του Ιωάννης και Γεώργιος, ιερέας και ο Αναστάσιος, ο γιος του Ιωάννη.

Η πολύμορφη αρχιτεκτονική του ναού αξιοποιήθηκε με την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου εικονογραφικού προγράμματος. Μπορεί να διαπιστώσει κανείς ένα συγκερασμό καλλιτεχνικών και τεχνοτροπικών ικανοτήτων καθώς και την αφομοίωση και παλαιότερων εικονογραφικών προτύπων, στοιχεία που αποδίδουν στο μνημείο μια καθολική σπουδαιότητα, που ξεπερνά τα στενά γεωγραφικά και χρονολογικά όρια.
Η μοναδικότητα του τοιχογραφημένου ζωγραφικού διακόσμου του ναού, ο οποίος θεωρείται το λαμπρότερο κτίσμα Ορθοδοξίας της περιοχής, οφείλεται στην καλή οικονομική κατάσταση των δωρητών. Αυτοί επιθυμούσαν μια «πλούσια δουλειά» ώστε να αντικατοπτρίζεται η οικονομική τους ευχέρεια και ευρωστία. Δεν πρέπει βεβαίως να παραλείψουμε το σημαντικότερο παράγοντα, δηλαδή τη μεγάλη εμπειρία των ζωγράφων στις ιδιομορφίες της ζωγραφικής του τοίχου, αλλά και τη βαθιά τους γνώση στην τεχνική της φορητής εικόνας.

 

 Στα φωτοστέφανο των αγίων και των μαρτύρων χρησιμοποίησαν φύλλα χρυσού καθώς επίσης και σε μεγάλες επιφάνειες , όπως στα ιμάτια του Χριστού και των αγγέλων. Αυτό που εντυπωσιάζει επίσης τον επισκέπτη είναι το ισορροπημένο χρωματικό σύνολο που υποβάλλει με τη μεγαλοπρέπεια του αφού υπάρχει μελετημένη κατανομή του πράσινου και του κόκκινου που κυριαρχούν και του μπλε χρώματος των φόντων.
Οι κάθετοι τοίχοι του ναού χωρίζονται σε τρεις ζώνες . Στην κατώτερη ζώνη υπάρχουν ολόσωμες μορφές αγίων, στη μεσαία εναλλάσσονται προφήτες μέσα σε κυκλικά πλαίσια και σκηνές από το Χριστολογικό κύκλο, οι οποίες αναπτύσσονται και στην ανώτερη ζώνη. Στον κεντρικό τρούλο δεσπόζει η μορφή του Παντοκράτορα, η οποία ακολουθεί πρότυπα φορητών εικόνων και στο ευρύτερο τύμπανο η εικόνα του Χριστού « Μέγα Αρχιερέα ». Το τύμπανο συμπληρώνεται με τις απεικονίσεις των επτά Οικουμενικών Συνόδων που αποτελούν σπάνιο είδος εικονογραφικής απόδοσης σε ναούς αυτής της εποχής. Στο φουρνικό του κεντρικού κλίτους αναπτύσσεται μια έξοχη απόδοση των « Αίνων » και στο μοναδικό καμαροσκέπαστο τμήμα, στη δυτική πλευρά, μια σημαντική τεχνοτροπικά απόδοση της ένθρονης Θεοτόκου Βρεφοκρατούσας, προερχόμενη από εικονογραφικά πρότυπα φορητών εικόνων, πλαισιωμένης με τάγματα αγίων και αγγέλων, η οποία συμπληρώνεται με σκηνές από την Παλαιά Διαθήκη .
Το πρώτο φουρνικό του νότιου κλίτους είναι αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο ,στο όνομα του οποίου τιμάται ο ναός .Το κεντρικό της ίδιας πλευράς στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και το ανατολικό στο Χριστό ως « Εμμανουήλ ». Στο βόρειο κλίτος στο δυτικό φουρνικό παριστάνεται η Θεοτόκος «Επί σοι χαίρει Κεχαριτωμένη ...», στο κεντρικό η παράσταση της «Δευτέρας Παρουσίας » και στο ανατολικό ο Χριστός ως «Μεγάλης Βουλής Άγγελος ».

 Ωστόσο μέσα σ όλα αυτά τα χρόνια που πέρασαν, τα στρώματα της αιθάλης των κεριών και των ξύλων της σόμπας έσβηναν σιγά -σιγά τη λαμπρότητα των χρωμάτων και ξεθώριαζαν τις μορφές στους τοίχους, τις έκαναν δυσδιάκριτες. Και η πορεία του Αγίου Νικολάου ακολούθησε τη μοίρα των περισσοτέρων μνημείων αυτής της εποχής. Οι επισκέπτες αλλά και οι ερευνητές το προσπερνούσαν σχεδόν αδιάφορα .
Το 1992 όμως η αγάπη και το πάθος της Σοφίας Δούμα Εμπειρίκου για την ιδιαίτερη πατρίδα της, η διορατικότητα της και το ανεκπλήρωτο χρέος προς τον πατέρα της Γεώργιο Δούμα είχαν ως αποτέλεσμα τη γενναιόδωρη χορηγία της, η οποία - και είναι τιμή για όλους - βρήκε μιμητές τους Τσεπελοβίτες και όχι μόνο -Έτσι ξεκίνησαν οι εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης των τοιχογραφιών και του τέμπλου, οι οποίες με την ολοκλήρωση τους παρέδωσαν το χαμένο θαύμα των εικόνων του Αγίου Νικολάου αναγεννημένο σε όλους μας : στους κατοίκους του Τσεπελόβου, στους επισκέπτες και στους μελετητές, οι οποίοι τώρα είναι βέβαιο ότι θα ενσκήψουν με προσοχή κι ενδιαφέρον όχι μόνο στα μνημεία του 18 αιώνα αλλά και σε όλα τα μνημεία που χρειάζονται την αγάπη μας και το ενδιαφέρον μας.
Συγχαρητήρια και στους συντηρητές έργων τέχνης, την κυρία Ασπασία και τον κύριο Χάρη Λεονή, οι οποίοι έδειξαν μεγάλο ζήλο και αγάπη, έκαναν υπέροχη δουλειά και ανέδειξαν με τη συμβολή τους ένα από τα σημαντικότερα κτίσματα αυτής της περιόδου, ένα πραγματικό θαύμα της Ορθοδοξίας .
Αξίζει να θυμόμαστε με αγάπη και σεβασμό τη Σοφία Δούμα Εμπειρίκου, η οποία με τη γενναία προσφορά της θα προστεθεί στον κατάλογο των Ηπειρωτών Ευεργετών, που ανέδειξαν τον πολιτισμό και την ιστορία όχι μόνο της ιδιαίτερης πατρίδας τους, αλλά και της χώρας μας. Μακάρι η ζωή και το έργο αυτών των ανθρώπων να βρει μιμητές όλους εμάς, οι οποίοι οφείλουμε να περισώσουμε και να αναδείξουμε τα μνημεία του πολιτισμού μας "Δι αυτά πολεμήσαμεν"

 
ΠΗΓΗ:  http://www.hayati.gr/